עור פנימי

צרעת. מילה עם כל כך הרבה קונוטציות, רובן ככולן שליליות. העור הפצוע והמצולק מתפרש כמראה לנפש ולנגעיה, כהחצנה של הפְּנים הדוחה והמושך בו בזמן. ריקבון, מוגלה, עצבים חשופים, מושכים את המבט בהצצות חטופות. הפחד להידבק נמהל ברצון להתקרב ולראות. בית הנסן, שנבנה במאה ה-19 כדי לשמש בית חולים לחולים במחלת הנסן, שהקשר בינה לבין הצרעת המקראית אסוציאטיבי לחלוטין ואינו נאמן למציאות, זכה לכינוי "בית המצורעים". אותם המצורעים, המנודים מהחברה ומופרדים ממנה, קיבלו בבית הנסן בית, חברה, תעסוקה וחיי פנאי. הם חיו יחד, יצרו חברויות וקשרים בין-דוריים ובין-דתיים, וניהלו חיי חברה של ממש, אך תמיד היו מאחורי חומות. מי שגדלו בירושלים בשנים שבהן היה בית החולים פעיל, זוכרים וזוכרות את ההתגנבות אל חומות בית החולים והניסיון להציץ מעליהן במה שמתרחש בפנים, הנסתר והמסקרן. הסטיגמות שנקשרו למקום וליושביו בודדו אותו מן החוץ ומן העיר, בידוד שמצד אחד, הוא מפריד ומגדר, ומצד אחר, הוא מקום של מרגוע פנימי ומפלט מהחברה שבחוץ.

העבודות של גיל יפמן מהלכות על החוט הדק הזה, נעות בין המושך לדוחה ובין החמלה לפחד, ומערבות ביניהם. הפסלים הרכים, הסאונד, עבודות הלֶבֶד, עבודות הדו-ממד ועבודת הווידאו שנוצרה בעזרת בינה מלאכותית, עוסקות בגוף האנושי במופעיו השונים, במצבי הקיצון שלו אך גם בתחלואות היום-יום. העבודות מרתקות את המבט, וחוטי הצמר והלבד הרכים והנעימים מזמינים לגעת בהם ולחוש אותם, למרות – ואולי בגלל – הפצעים הפתוחים והאיברים השותתים, ומציעות את הנגע עצמו כמרחב לשהות, מחשבה ואף מרגוע ומרפא. תערוכות שונות במעמותה ובגלריה של בית הנסן עמדו על המתח הזה, והתערוכה של יפמן ממשיכה את המסורת הזאת ומעמיקה אותה, כשעבודות שנוצרו במיוחד לתערוכה לצד עבודות שנוצרו בעבר מצטרפות יחד לספר את סיפורו של הבית.

לכל חברה ולכל תקופה המצורעים שלה. לאורך ההיסטוריה, פעמים רבות נבנו ונהרסו בתי מצורעים במקומות שונים על פני הגלובוס, וגם בימינו לכל חברה ישנם המוקצים והמנודים שלה. החברה משוסעת יותר מתמיד, ברמה המקומית והגלובלית כאחת, ושכבות שונות בה מותקפות ומבודדות. נגעי העור, החירור שלו וצורותיו המשתנות הופכים בעבודות של יפמן לנופים מופשטים ולמטפורה לחברה עצמה. המשיכה והרתיעה שליוו את בית הנסן מאז היווסדו במאה ה־19, הרצון להציץ אל מעבר לחומותיו, שנמהל בפחד מפני המתרחש בתוכו – כל אלו נוכחים גם בחלל התערוכה, כשדימויים וסיפורים מארכיון בית הנסן והמבנה עצמו, על מרתפו האפלולי, משמשים מקורות השראה ונקודת מוצא לתערוכה, מעלים שאלות על המצורעים של ימינו ועל התחושות שעולות בנו למולם ולמול עצמנו.

בתערוכה הגוף הפגוע הופך למעורר אמפתיה והזדהות, לשיקוף שבו הצופים יכולים לראות את עצמם ולקחת חלק בתערוכה. הידיים הסרוגות והמלובדות, החוזרות במקומות שונים בתערוכה, כמו מוגשות ללחיצת יד או לאמירת שלום, פסלי הסאונד מגיבים לתנועת המבקרים בחלל וקמים לתחייה לנוכח מגע ידם, ובחדר הקאמרה אובסקורה החוץ – על חומות האבן, העצים הנטועים בטרסות ועוברי האורח החולפים בו – משתקף אל תוך חלל התערוכה. בעזרת חומרים רכים וטכניקות עמלניות עתירות מסורת ובעלות איכויות מרפאות, פגעי הגוף הופכים לשסעים ולקרעים בחברה, והמנודים של בית הנסן כמו מסמלים את הנדחקים לשוליים בכל זמן ובכל מקום. התערוכה מבקשת לרכך את המבט, לפתוח את הלב ואת העיניים, לשהות בתוך הפצע ולהתייחס אליו כאל מקום מפלט אפשרי כשלעצמו.

וידאו: דרור סטרום | עיצוב סאונד: גיורי פוליטי

 מרכז לאמנות ומחקר מעמותה | מנהלת אמנותית: לאה מאואס | מנהלת פרויקטים: אור מאי / לילך מוסקוביץ׳ | אחראית חלל ועוזרת הפקה: קטיה קיטשקינה | הקמה ותאורה: איתן חביב | עריכת לשון: רונית רוזנטל | תרגום לערבית: אנוואר בן באדיס | עריכה באנגלית: שרון אסף | עיצוב גרפי: מאיה שלייפר

התערוכה בתמיכת מועצת הפיס לתרבות ואמנות מנהל התבות ועריית ירושלים

الأدَمة

جيل يِفْمان

القَيِّمَة: دفير شاكيد

الجذام. لهذه الكلمة دلالات كثيرة، أغلبها سلبية. يُفسَّر الجلد المجروح والمندب على أنه مرآة للنفس وآلامها، باعتباره تجسيدًا خارجيًا للوجه الذي ينفر وينجذب في الوقت نفسه. تسوُّس، صديد، أعصاب مكشوفة، تلفت النظر في لمحات عابرة. يتم استبدال الخوف من الإصابة بالرغبة في الاقتراب والرؤية. تم بناء منزل هانسن في القرن التاسع عشر ليكون بمثابة مستشفى للمرضى الذين يعانون من مرض "هانسن"، والذي يرتبط ارتباطًا وثيقًا بالجذام الكتابي (التوراتي) ولا يتوافق مع الواقع، وقد أُطلق عليه اسم "بيت الجذام". هؤلاء البرص، المنبوذون من المجتمع والمنفصلون عنه، حصلوا على منزل ومجتمع وعمل وحياة ترفيهية في بيت هانسن. لقد عاشوا معًا، وأقاموا صداقات وروابط بين الأجيال والأديان، وعاشوا حياة اجتماعية حقيقية، لكنهم كانوا دائمًا خلف الجدران. من نشأ في القدس خلال سنوات عمل المستشفى، يتذكر كيف كان يتسلل إلى أسوار المستشفى ويحاول أن يلقي نظرة خاطفة عليها على ما يجري في داخله، المخفي والمثير للاهتمام. إن الوصمات المرتبطة بالمكان وسكانه تعزله عن الخارج وعن المدينة، وهي عزلة تفصل بين الجنسين من جهة، ومن جهة أخرى، مكان للاسترخاء الداخلي والملاذ من المجتمع الخارجي.

تسير أعمال جيل يفمان على هذا الخط الرفيع، متنقلة بين الجذاب والمثير للاشمئزاز، وبين الرحمة والخوف، وتشابك بينهما. تتعامل المنحوتات الناعمة، والصوت، والأعمال الفنية، والأعمال ثنائية الأبعاد وأعمال الفيديو التي تم إنشاؤها بمساعدة الذكاء الاصطناعي، مع جسم الإنسان في مظاهره المختلفة، في حالاته القصوى ولكن أيضًا مع أمراضه اليومية. تبهر الأعمال المظهر، ويدعوك الصوف الناعم والخيوط اللبادية إلى لمسها والشعور بها، على الرغم من، وربما بسبب  الجروح المفتوحة وأعضاء الجسم المدممة، وتقدم الآفة نفسها كمساحة للبقاء والتفكير وحتى الاسترخاء والشفاء. تٌقَدِّم معارض مختلفة في معموتة وفي معرض بيت هانسن  هذا التوتر، ويواصل معرض يفمان هذا التقليد ويعمقه، حيث تجتمع الأعمال التي تم إنشاؤها خصيصًا للمعرض جنبًا إلى جنب مع الأعمال التي تم إنشاؤها في الماضي معًا لتحكي قصة المنزل.

 لكل مجتمع ولكل عصر منبوذوه. على مر التاريخ، بُنيت ملاجئ للمصابين بالجذام وهُدمت مرات عديدة في أماكن متفرقة حول العالم، وحتى اليوم، لا يزال لكل مجتمع منبوذوه ومهمشوه. يشهد المجتمع اليوم انقسامًا غير مسبوق، على المستويين المحلي والعالمي، وتتعرض طبقاته المختلفة للهجوم والعزلة. في أعمال ييفمان، تتحول آفات الجلد وثقوبه وأشكاله المتغيرة إلى مناظر طبيعية تجريدية واستعارة للمجتمع نفسه. إن الانجذاب والنفور اللذين رافقا بيت هانسن منذ تأسيسه في القرن التاسع عشر، والرغبة في النظر إلى ما وراء جدرانها، ممزوجة بالخوف مما يجري في الداخل – كل هذه المشاعر حاضرة أيضًا في قاعة العرض، حيث تُشكل الصور والقصص من أرشيف بيت هانسن والمبنى نفسه، على سطحه الداكن، مصادر إلهام ونقطة انطلاق للمعرض، مُثيرةً تساؤلات حول المصابين بالجذام في عصرنا والمشاعر التي تنتابنا تجاههم وتجاه أنفسنا.

في هذا المعرض، يصبح الجسد المصاب مصدرًا للتعاطف والتماهي، وانعكاسًا يرى فيه المتفرجون أنفسهم ويتفاعلون مع المعرض. تتكرر الأيدي المحبوكة والملبدة في أماكن متفرقة من المعرض، وكأنها تُمدّ للمصافحة أو التحية، وتستجيب المنحوتات الصوتية لحركة الزوار في المكان، فتنبض بالحياة عند لمسها. وفي غرفة الكاميرا المظلمة، ينعكس العالم الخارجي – على الجدران الحجرية، والأشجار المزروعة على الشرفات، والمارة – في فضاء المعرض. وبمساعدة مواد ناعمة وتقنيات دقيقة متجذرة في التقاليد وذات خصائص علاجية، تتحول إصابات الجسد إلى شقوق وتمزقات في المجتمع، ويبدو أن منبوذي منزل هانسن يرمزون إلى أولئك الذين يُدفعون إلى الهامش في أي زمان ومكان. يسعى المعرض إلى تلطيف النظرة، وفتح القلب والعين، والغوص في الجرح، ومعالجته كملاذٍ محتمل في ذاته.

فيديو: دْرور ستروم | تصميم الصوت: جيوري بوليتي

 مركز معموتة للفنون والأبحاث | المديرة الفنية: ليئا ماوس | مديرة المشاريع: أور ماي\ ليلاخ موسكوفيتش | المسؤولة عن المساحة الفنية ومساعدة الإنتاج: كاتيا كيتشكينا | إنشاء وإضاءة: إيتان حبيب | التحرير اللغوي: رونيت روزنتال | الترجمة للعربية: أنور بن بادس | التحرير اللغوي في الإنجليزية: شارون عساف | التصميم الجرافيكي: مايا شلابفر  

 دُعِم هذا المعرض بسخاء من قبل مفعال هبايس، ودائرة الثقافة، وبلدية القدس.